UWAGA! Artykuł zaktualizowany zgodnie z ostatecznym brzmieniem ustawy z dnia 31 marca 2020 r.

W związku z rozprzestrzenianiem się zakażeń tzw. koronawirusem, 2 marca 2020 r. Sejm uchwalił ustawę o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych, tzw. „sepcustawę”. Wprowadzała ona szereg rozwiązań mających ma na celu przeciwdziałanie rozprzestrzenianiu się zakażeń. W obecnie obowiązującym stanie epidemii, Rząd opracował nowelizację specustawy, nazywając ją „tarczą antykryzysową”. Nowelizacja ma celu przeciwdziałanie negatywnym skutkom utrzymującego się stanu epidemii dla gospodarki. Poniżej prezentujemy podsumowanie najważniejszych zmian istotnych z punktu widzenia funkcjonowania jednostek samorządu terytorialnego. Jednak dla całościowego zapoznania się z tematem proponowanych przez rząd regulacji, zachęcamy do lektury artykułów zawierających podsumowanie wprowadzonych regulacji skierowane również dla przedsiębiorców [KLIK] oraz pracowników [KLIK].

Ze względu na znaczną liczbę nowych przepisów, poniższe zestawienie nie jest wyczerpujące i stanowi jedynie sygnalizację możliwych rozwiązań. Zachęcamy do zapoznania się z tekstem ustawy oraz uzasadnienia, które można pobrać na końcu artykułu. Przy jego sporządzeniu posiłkowano się tekstem uzasadnienia ustawy.

  1. Jeżeli decyzja przyznająca świadczenie z pomocy społecznej, o której mowa w ustawie z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej, została wydana w związku z niepełnosprawnością potwierdzoną orzeczeniem i okres, na który została przyznana pomoc jest uzależniony terminem ważności orzeczenia o niepełnosprawności lub orzeczenia o stopniu niepełnosprawności, okres wskazany w decyzji ulega przedłużeniu na okres na jaki zachowuje ważność orzeczenie o niepełnosprawności lub orzeczenie o stopniu niepełnosprawności, na podstawie decyzji wydanej z urzędu. Zmiana decyzji nie wymaga przeprowadzenia rodzinnego wywiadu środowiskowego ani jego aktualizacji. Wprowadzona regulacja zakłada wydłużenie terminu ważności orzeczeń o niepełnosprawność albo orzeczeń o stopniu niepełnosprawności, których termin ważności upływa w terminie do 90 dni od dnia wejścia w życie ustawy. Normuje również sytuację osób, których wnioski o wydanie orzeczeń zostały złożone i nie rozpoznane przed dniem wejścia w życie ustawy. Przedłużenie czasu, na który została przyznana pomoc, nie oznacza jednak automatycznie braku możliwości zmiany decyzji z powodów, o których mowa w art. 106 ust. 5 ustawy o pomocy społecznej. Dotyczy to np. przypadku, gdy osoba lub rodzina na skutek zmiany sytuacji faktycznej (w tym zmiany sytuacji dochodowej) utraci prawo do powyżej wskazanych świadczeń (art. 15h ust. 4 i 5 specustawy).
  1. Opłatę roczną z tytułu użytkowania wieczystego, o której mowa w art. 71 ust. 1 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami (Dz.U. z 2020 r. poz. 65 i 284) za rok 2020 odroczono z dnia 31 marca 2020 r. do dnia 30 czerwca 2020 r. Celem wprowadzanych zmian jest uniknięcie sytuacji, w której wobec zbliżającego się terminu wnoszenia opłat, doszłoby do wzmożonego napływu interesantów do urzędów przyjmujących opłaty, chcących dopełnić formalności w związku z ich wniesieniem. Termin ten może zostać przedłużony rozporządzeniem Rady Ministrów (art. 15j specustawy).
  1. Z przyczyn związanych z przeciwdziałaniem COVID-19 w celu ochrony pracowników socjalnych przed narażeniem na zakażenie chorobą zakaźną, a także w celu zapobieżenia rozprzestrzeniania się choroby zakaźnej za pośrednictwem pracownika socjalnego, wprowadzono zniesienie obowiązku przeprowadzenia rodzinnego wywiadu środowiskowego przed wydaniem decyzji w sprawie przyznania pomocy społecznej osobom lub rodzinom jej wymagającym i pozostającym w odosobnieniu ze względu na podejrzenie o zakażenie lub o chorobę zakaźną. Ustalenie sytuacji osobistej rodzinnej, dochodowej i majątkowej może nastąpić na podstawie rozmowy telefonicznej przeprowadzonej z pracownikiem socjalnym oraz na podstawie dokumentów, o których mowa w art. 107 ust. 5b ustawy o pomocy społecznej, a także ich kopii (w tym elektronicznych kopii uzyskanych od osoby lub rodziny ubiegającej się o pomoc) lub informacji udostępnionych w trybie art. 105 ustawy o pomocy społecznej (tj. na wniosek kierownika ośrodka pomocy społecznej lub dyrektora centrum usług społecznych przez jednostki sektora finansów publicznych, w tym sądy, Policję, Zakład Ubezpieczeń Społecznych, Kasę Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego i organy administracji publicznej, a także kuratorów sądowych, pracodawców, podmioty wykonujące działalność leczniczą, przedszkola, szkoły, placówki, szkoły wyższe, organizacje pozarządowe itp.) (art. 15o ust. 1 specustawy).
  1. Z przyczyn związanych z przeciwdziałaniem COVID-19 przyznawanie lub aktualizacja prawa do świadczeń opiekuńczych, o których mowa w ustawie z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych, oraz zasiłku dla opiekuna, o którym mowa w ustawie z dnia 4 kwietnia 2014 r. o ustaleniu i wypłacie zasiłków dla opiekunów, w szczególności osobie, która została poddana kwarantannie w związku z podejrzeniem o zakażenie lub o chorobę zakaźną, nie wymaga przeprowadzenia rodzinnego wywiadu środowiskowego, a ustalenie sprawowania opieki może nastąpić w szczególności na podstawie rozmowy telefonicznej z pracownikiem socjalnym oraz dokumentów lub oświadczeń, a także ich kopii, w tym elektronicznych, uzyskanych od osoby ubiegającej się o świadczenie lub je otrzymującej lub od członków jej rodziny (art. 15o ust. 2 specustawy).
  1. Gminy uzyskują uprawnienie do wprowadzenia za część roku 2020, zwolnienia z podatku od nieruchomości: gruntów, budynków i budowli związanych z prowadzeniem działalności gospodarczej, wskazanym grupom przedsiębiorców, których płynność finansowa uległa pogorszeniu w związku z ponoszeniem negatywnych konsekwencji ekonomicznych z powodu COVID-19. Propozycja ta pozwoli gminom, w ramach ich autonomii podatkowej, wprowadzić rozwiązania w zakresie podatku od nieruchomości, które nakierowane będą na pomoc dla przedsiębiorców poszkodowanych przez COVID-19, a w konsekwencji będą miały pozytywny wpływ na sytuację ekonomiczną tych przedsiębiorców i przyczynią się do poprawy ich płynności finansowej. Ponadto umożliwia się radzie gminy przedłużenie terminów płatności rat podatku od nieruchomości, płatnych w kwietniu, maju i czerwcu 2020 r. – nie dłużej niż do 30 września tego roku. W przypadku osób fizycznych rozwiązanie to dotyczyć będzie raty podatku płatnej do dnia 15 maja, natomiast w przypadku osób prawnych, rat podatku płatnych do: 15 kwietnia, 15 maja i 15 czerwca 2020 r. (art. 15p-15q specustawy).
  1. Nowelizacja daje przedsiębiorcom podstawy do zmiany warunków umów zawartych w ramach udzielania zamówień publicznych. Ustawa przewiduje możliwość dostosowania treści łączącego strony stosunku prawnego do zmian warunków społeczno-gospodarczych wywołanych przez COVID-19, wyłączenie odpowiedzialności zamawiających, w tym zamawiających sektorowych, za odstąpienie od ustalenia i dochodzenia od wykonawców należności (np. kar umownych) lub dokonanie zmiany umowy, na zasadach określonych w projekcie. Ustawa nakłada na każdą ze stron umowy, tj. zarówno wykonawcę, jak i zamawiającego, obowiązek niezwłocznego informowania drugiej strony o wpływie okoliczności związanych z COVID-19 na należyte wykonanie umowy, o ile oczywiście taki wpływ wystąpił lub może wystąpić w przyszłości. Strona umowy, będzie zobligowana wykazać istnienie związku pomiędzy okolicznościami wywołanymi COVID-19 a niemożliwością należytego wykonania danej umowy. Okoliczności związane z wystąpieniem COVID-19, nie mogą stanowić samodzielnej podstawy do wykonania umownego prawa odstąpienia od umowy. Wykonawca i podwykonawca, po stwierdzeniu, że okoliczności związane z wystąpieniem COVID-19, mogą wpłynąć lub wpływają na należyte wykonanie łączącej ich umowy, która jest związana z wykonaniem zamówienia publicznego lub jego części, uzgadniają odpowiednią zmianę tej umowy, w szczególności mogą zmienić termin wykonania umowy lub jej części, czasowo zawiesić wykonywanie umowy lub jej części, zmienić sposób wykonywania umowy lub zmienić zakres wzajemnych świadczeń. (art. 15r specustawy).
  1. Zmiana umowy oraz odstąpienie od ustalenia i dochodzenia należności powstałych w związku z niewykonaniem lub nienależytym wykonaniem umowy w sprawie zamówienia publicznego na skutek wskazanych okoliczności nie będą stanowić naruszenia dyscypliny finansów publicznych. (art. 15s specustawy).
  1. Nie popełni przestępstwa niegospodarności (w związku z czym nie będzie podlegała odpowiedzialności karnej) osoba sprawującą funkcję zarządczą w odniesieniu do osoby fizycznej lub podmiotu kolektywnego, w tym spółek prawa handlowego, będących zamawiającym, która na podstawie informacji oraz dokumentów lub oświadczeń przekazanych przez wykonawcę podejmie decyzję o odstąpieniu od dochodzenia od wykonawcy kar umownych, czy też innego odszkodowania, ewentualnie dokonana ich miarkowania. Powyższe wyłączenie odpowiedzialności karnej będzie dotyczyło również sytuacji związanych ze zmianą umowy w sprawie zamówienia publicznego, o ile została ona dokonana w oparciu o projektowane przepisy (art. 15t specustawy).
  1. Wprowadzono regulację, dzięki której z tytułu rozłożenia na raty lub odroczenia terminu płatności podatków i zaległości podatkowych stanowiących dochód budżetu państwa, opłata prolongacyjna nie będzie naliczana. Minister właściwy do spraw finansów publicznych może, w drodze rozporządzenia, zaniechać w całości lub w części poboru odsetek za zwłokę od zaległości podatkowych, określając w szczególności rodzaj podatku, zakres terytorialny zaniechania, okres, w którym następuje zaniechanie, i grupy obowiązanych, których dotyczy zaniechanie, mając na względzie okres obowiązywania stanu zagrożenia epidemicznego i stanu epidemii w związku z COVID-19 oraz skutki nimi wywołane (art. 15za specustawy).
  1. W celu realizacji zadań związanych z przeciwdziałaniem COVID-19, w myśl art. 42 ust. 3 ustawy o dochodach jednostek samorządu terytorialnego dotacje z budżetu państwa na dofinansowanie zadań, mogą być udzielane do wysokości 50% planowanych wydatków jednostki samorządu terytorialnego na realizację danego zadania, o ile odrębne przepisy nie stanowią inaczej. Proponowana zmiana ma na celu zmianę w zakresie wysokości możliwego dofinansowania lub finansowania inwestycji do poziomu 100% zamiast obecnych 50% planowanych wydatków jednostki samorządu terytorialnego na realizację danego zadania. Ze względu na zmianę wysokości możliwego dofinansowania lub finansowania inwestycji do poziomu 100%, odpowiednie zastosowanie znajdzie art. 42 ust. 4 ustawy o dochodach jednostek samorządu terytorialnego tj. jednostka samorządu terytorialnego, która otrzymała dotację określoną w ust. 2 pkt 2, w zależności od poziomu zaangażowania środków własnych, nadal będzie obowiązana zwrócić kwotę właściwą dotacji, w wysokości ustalonej jako różnica między kwotą otrzymanej dotacji a wysokością wydatków poniesionych ze środków własnych. Analogicznie, gdy odrębne przepisy przewidują możliwość dofinansowania w wysokości niższej niż 100% planowanych wydatków jednostki samorządu terytorialnego na realizację danego zadania, stosuje się możliwość udzielenia finansowania lub dofinansowania do poziomu 100% (art. 15zi specustawy).
  1. Wprowadzono wydłużenie terminów, o których mowa w art. 152 ust. 2 ustawy o finansach publicznych. Zatwierdzenie przez dysponenta części budżetowej lub dysponenta środków, o których mowa w art. 127 ust. 2, rozliczenia dotacji w zakresie rzeczowym i finansowym, przedstawionego przez obowiązaną do tego jednostkę, powinno nastąpić w terminie 60 dni zamiast 30 dni od dnia jego przedstawienia, a w przypadku dotacji na realizację zadania za granicą –120 dni zamiast 60 dni od dnia jego przedstawienia (art. 15zj specustawy).
  1. W celu zapewnienia prawidłowej realizacji zadań związanych z przeciwdziałaniem COVID-19, wójt (burmistrz, prezydent miasta) zarząd powiatu lub zarząd województwa może dokonać szeregu czynności, które usprawniają gospodarkę środkami publicznymi w ramach samorządu terytorialnego (art. 15zn specustawy).
  1. Przewidziano, że zaciągnięcie lub wyemitowanie przez jednostkę samorządu terytorialnego zobowiązań, o których mowa w art. 91 ust. 2 ustawy o finansach publicznych nie będzie wymagało uzyskania opinii regionalnej izby obrachunkowej o możliwości spłaty zobowiązań, o ile zobowiązania te były przewidziane w prognozie kwoty długu i jednostka uzyskała pozytywną opinię regionalnej izby obrachunkowej. Projektowany przepis umożliwia powyższe do czasu odwołania zagrożenia epidemicznego lub stanu epidemii. Co istotne, zdecydowano również o przedłużeniu w okresie wystąpienia stanu zagrożenia epidemicznego lub stanu epidemii terminów przewidzianych w rozdziale 5 w działu V ustawy o finansach publicznych, odpowiednio o 30 dni. Termin liczy się od dnia odwołania wprowadzonego stanu zagrożenia epidemicznego lub stanu epidemii (art. 15zo specustawy).
  1. Rada Ministrów może, w drodze rozporządzenia, wstrzymać administracyjne postępowanie egzekucyjne należności pieniężnych, określając zakres terytorialny wstrzymania, grupy zobowiązanych, w stosunku do których postępowanie jest wstrzymywane oraz okres, na który następuje wstrzymanie, mając na względzie okres obowiązywania stanu zagrożenia epidemicznego lub stanu epidemii oraz skutki nimi wywołane. (art. 15zzk specustawy).
  1. Na czas stanu zagrożenia epidemicznego lub stanu epidemii ogłoszonego z powodu COVID, wstrzymano bieg terminów prawa administracyjnego, jak również bieg terminów procesowych w postępowaniach administracyjnych. Zawieszono także bieg terminów w postępowaniach cywilnych, sądowo-administracyjnych oraz egzekucyjnych. Zawieszeniu uległy także Zwracamy jednak uwagę, że przepisy te zawierają szereg wyjątków i są kazuistyczne, co powoduje, że zawieszenie biegu terminu w każdej sprawie należy analizować oddzielnie (art. 15 zzr – art. 15 zzs).
  2. Wprowadzono możliwość podejmowania uchwał za pośrednictwem środków porozumiewania się na odległość lub korespondencyjnie. W okresie obowiązywania stanu zagrożenia epidemicznego albo stanu epidemii organy stanowiące jednostek samorządu terytorialnego oraz działające kolegialnie organy: wykonawcze w jednostkach samorządu terytorialnego, w związkach jednostek samorządu terytorialnego, w związku metropolitalnym, w regionalnych izbach obrachunkowych oraz samorządowych kolegiach odwoławczych mogą zwoływać i odbywać obrady, sesje, posiedzenia, zgromadzenia lub inne formy działania właściwe dla tych organów, a także podejmować rozstrzygnięcia, w tym uchwały, z wykorzystaniem środków porozumiewania się na odległość lub korespondencyjnie (zdalny tryb obradowania). Obradowanie w zdalnym trybie zarządza osoba uprawniona do przewodniczenia danemu organowi stanowiącemu jednostki samorządu terytorialnego oraz innemu organowi działającemu kolegialnie. Przepisy te stosuje się odpowiednio do kolegialnych organów wewnętrznych, takich jak komisje oraz zespoły, działających w organach stanowiących jednostek samorządu terytorialnego oraz organach działających kolegialnie (art.15zzx).
  3. W przypadku przemijającej przeszkody w wykonywaniu zadań i kompetencji wójta, burmistrza, prezydenta miasta, w okresie obowiązywania stanu zagrożenia epidemicznego albo stanu epidemii, spowodowanej niezdolnością do pracy z powodu choroby trwającej do 30 dni, jego zadania i kompetencje, w okresie tej niezdolności do pracy, przejmuje zastępca, a w gminach, w których powołano więcej niż jednego zastępcę – pierwszy zastępca (art. 15zzz specustawy).
  4. Należności pieniężne, o których mowa w art. 12a ust. 1 ustawy o gospodarce nieruchomościami, z tytułu gospodarowania nieruchomościami mające charakter cywilnoprawny, przypadające Skarbowi Państwa, z tytułu oddania nieruchomości w najem, dzierżawę lub użytkowanie, przypadające za okres stanu zagrożenia epidemicznego albo stanu epidemii, mogą być umarzane w całości albo w części lub ich spłata może być odraczana lub rozkładana na raty przez starostę lub prezydenta miasta na prawach powiatu, wykonujących zadania z zakresu administracji rządowej, bez zgody wojewody. Starosta lub prezydent miasta na prawach powiatu wykonujący zadania z zakresu administracji rządowej bez zgody wojewody może także odstąpić od dochodzenia ww. należności, na wniosek podmiotu, którego płynność finansowa uległa pogorszeniu w związku z ponoszeniem negatywnych konsekwencji ekonomicznych z powodu COVID-19 (art. 15zzze specustawy).
  5. Organ stanowiący jednostki samorządu terytorialnego może, w drodze uchwały, postanowić o odstąpieniu od dochodzenia należności o charakterze cywilnoprawnym przypadających jednostce samorządu terytorialnego lub jej jednostkom organizacyjnym, wymienionym w art. 9 pkt 3, 4 i 13 ustawy z dnia 27 sierpnia 2009 r. o finansach publicznych, w stosunku do podmiotów, których płynność finansowa uległa pogorszeniu w związku z ponoszeniem negatywnych konsekwencji ekonomicznych z powodu COVID-19 i które złożą wniosek o odstąpienie od dochodzenia należności (art. 15zzzf specustawy).
  6. Do czasu określenia przez organ stanowiący jednostki samorządu terytorialnego zasad udzielania ulg, o których mowa w art. 59 ust. 1 ustawy z dnia 27 sierpnia 2009 r. o finansach publicznych, dotyczących należności pieniężnych z tytułu oddania nieruchomości w najem, dzierżawę lub użytkowanie przypadających za okres stanu zagrożenia epidemicznego albo stanu epidemii jednostce samorządu terytorialnego lub jej jednostkom organizacyjnym, wymienionym w art. 9 pkt 3, 4 i 13 tej ustawy, należności te mogą być umarzane, terminy ich spłaty mogą zostać odroczone lub płatność tych należności może zostać rozłożona na raty przez wójta, burmistrza, prezydenta miasta, zarząd powiatu albo zarząd województwa. Do czasu podjęcia uchwały, wójt, burmistrz, prezydent miasta, zarząd powiatu albo zarząd województwa może postanowić o odstąpieniu od dochodzenia ww. należności, na wniosek podmiotu, którego płynność finansowa uległa pogorszeniu w związku z ponoszeniem negatywnych konsekwencji ekonomicznych z powodu COVID-19 (art. 15zzzg specustawy).
  7. W 2020 r. samorządowy zakład budżetowy, który realizuje zadania związane z przeciwdziałaniem COVID-19, może otrzymać dotacje z budżetu jednostki samorządu terytorialnego przekraczające 50% kosztów jego działalności (art. 31p specustawy).
  8. W roku 2020 wydatki bieżące budżetu jednostki samorządu terytorialnego mogą być wyższe niż dochody bieżące powiększone o nadwyżkę budżetową z lat ubiegłych i wolne środki, o których mowa w art. 217 ust. 2 pkt 6 ustawy z dnia 27 sierpnia o finansach publicznych, o wydatki bieżące ponoszone w celu realizacji zadań związanych z przeciwdziałaniem COVID-19 w części, w jakiej zostały sfinansowane środkami własnymi (art. 31zk specustawy).
  9. Ustalając na lata 2020-2025 relację ograniczającą wysokość spłaty długu jednostki samorządu terytorialnego, wydatki bieżące budżetu jednostki podlegają pomniejszeniu o wydatki bieżące na obsługę długu. W tym zakresie nie ma zastosowania art. 9 ust. 3 ustawy dnia 14 grudnia 2018 r. o zmianie ustawy o finansach publicznych oraz niektórych innych ustaw (art. 31zl specustawy).
  10. Znowelizowana ustawa z dnia 17 lutego 2005 r. o informatyzacji działalności podmiotów realizujących zadania publiczne (Dz. U. z 2020 r. poz. 346) wprowadza tymczasowy profilu zaufany (art. 33 ustawy nowelizującej). 
  11. Wojewoda może, w drodze zarządzenia, zmienić lub wyłączyć wymagania dotyczące selektywnego zbierania odpadów komunalnych, określone w regulaminie utrzymania czystości i porządku w gminie oraz w przepisach wydanych na podstawie art. 4a ust. 1 ustawy z dnia 13 września 1996 r. o utrzymaniu czystości i porządku w gminach (Dz. U. z 2019 r. poz. 2010 i 2020 oraz z 2020 r. poz. 150 i 284).W zarządzeniu, o którym mowa w ust. 1, wojewoda może także, na wniosek wójta, burmistrza albo prezydenta miasta, zmienić częstotliwość odbierania odpadów komunalnych oraz sposób świadczenia usług przez punkty selektywnego zbierania odpadów komunalnych, określone w uchwałach rady gminy wydanych na podstawie przepisów ustawy z dnia 13 września 1996 r. o utrzymaniu czystości i porządku w gminie (art. 11c specustawy).