Z dniem 1 stycznia 2020 r. wejdzie w życie nowelizacja ustawy z dnia 8 marca 2013 r. o terminach zapłaty w transakcjach handlowych (t.j. Dz. U. z 2019 r. poz. 118 z późn. zm.), regulująca do tej pory zagadnienia takie jak terminy płatności, zasady naliczania odsetek ustawowych za opóźnienie w transakcjach handlowych, a przede wszystkim znaną wszystkim przedsiębiorcom kwestię rekompensaty 40 euro. Już na wstępie warto zwrócić uwagę, że zmianie ulega tytuł ustawy z „ustawy o terminach zapłaty w transakcjach handlowych” na „ustawę o przeciwdziałaniu nadmiernym opóźnieniom w transakcjach handlowych”. Już więc ze zmiany tytułu ustawy wynika, że główne modyfikacje ustawy dotyczyć będą kwestii potocznie zwanej przeciwdziałaniem zatorom płatniczym. W artykule w pierwszej kolejności zostaną omówione zmiany w dotychczasowych uregulowaniach dotyczącego obrotu profesjonalnego (b2b). Natomiast dodatkowe obowiązki o charakterze administracyjnym związane z wejściem w życie nowelizacji, zostaną omówione w kolejnym artykule.

Warto zaznaczyć, że do transakcji handlowych zawartych przed dniem 1 stycznia 2020 r. stosować należy przepisy dotychczasowe. Natomiast do ustalenia wysokości odsetek ustawowych za opóźnienie w transakcjach handlowych, które stały się wymagalne po dniu 1 stycznia 2020 r., zastosowanie znajdzie już nowa stawka odsetek. To samo dotyczy kwoty rekompensaty za odzyskiwanie należności.

  1. Zróżnicowanie wysokości odsetek ustawowych za opóźnienie w transakcjach handlowych

W pierwszej kolejności wskazać należy na zmianę definicji odsetek ustawowych za opóźnienie w transakcjach handlowych. Postanowiono o zróżnicowaniu wysokości stopy odsetek w zależności od tego, jaki podmiot występuje w charakterze dłużnika wierzytelności pieniężnej. W przypadku transakcji handlowych, w których dłużnikiem jest podmiot publiczny będący podmiotem leczniczym zapłaci on odsetki w wysokości równej sumie stopy referencyjnej NBP i 8 punktów procentowych. Natomiast w przypadku transakcji handlowych, w których dłużnikiem jest każdy inny podmiot objęty zakresem zastosowania ustawy, zapłaci on odsetki w wysokości równej sumie stopy referencyjnej NBP i 10 punktów procentowych. Z oczywistych względów, ustawa korzystniej traktuje dłużników będących podmiotami publicznymi będącymi podmiotami leczniczymi. Wynika to zapewne ze złej sytuacji publicznej służby zdrowia w Polsce. Natomiast zróżnicowanie stawki odsetek jest istotną okolicznością, którą należy uwzględnić w przypadku wystawiania not odsetkowych oraz przy formułowaniu pozwów o zapłatę.

  1. Zobowiązanie dużych przedsiębiorców do składania oświadczeń

 Dłużnicy będący dużymi przedsiębiorcami zostali zobowiązani do składania drugiej stronie transakcji handlowej oświadczenia o posiadaniu statusu dużego przedsiębiorcy. Oświadczenie to powinno być złożone w formie, w jakiej jest zawierana transakcja handlowa, najpóźniej w momencie jej zawarcia.

Znowelizowana ustawa za dużego przedsiębiorcę uznaje każdego przedsiębiorcę nie będącego mikroprzedsiębiorcą, małym przedsiębiorcą ani średnim przedsiębiorcą w rozumieniu załącznika nr I do Rozporządzenia Komisji (UE) nr 651/2014 z dnia 17 czerwca 2014 r. uznające niektóre rodzaje pomocy za zgodne z rynkiem wewnętrznym w zastosowaniu art. 107 i 108 Traktatu (Dz. U. UE. L. z 2014 r. Nr 187, str. 1 z późn. zm.). Za średnie przedsiębiorstwo uznaje się więc przedsiębiorstwo zatrudniające mniej niż 250 pracowników i którego roczny obrót nie przekracza 50 milionów EUR, lub roczna suma bilansowa nie przekracza 43 milionów EUR. Małe przedsiębiorstwo definiuje się jako przedsiębiorstwo, które zatrudnia mniej niż 50 pracowników i którego roczny obrót lub roczna suma bilansowa nie przekracza 10 milionów EUR. Natomiast mikroprzedsiębiorstwo definiuje się jako przedsiębiorstwo, które zatrudnia mniej niż 10 pracowników i którego roczny obrót lub roczna suma bilansowa nie przekracza 2 milionów EUR. Celem składania tego rodzaju oświadczeń, jest umożliwienie średnim, małym i mikroprzedsiębiorcom korzystanie z uprawnień dotyczących przeciwdziałaniu narzucania im odległych terminów płatności przez dużych przedsiębiorców, o czym mowa poniżej. Nie złożenie oświadczenia, może zostać ukarane grzywną.

Dodatkowo warto zaznaczyć, że do ustawy wprowadzono zasadę mówiącą, że dłużnik będący dużym przedsiębiorcą nie może powoływać się przeciwko wierzycielowi będącemu mikroprzedsiębiorcą, małym przedsiębiorcą albo średnim przedsiębiorcą na jego oświadczenie, że nie jest mikroprzedsiębiorcą, małym przedsiębiorcą albo średnim przedsiębiorcą, chyba że mimo dołożenia należytej staranności nie wiedział o nieprawdziwości tego oświadczenia. Co ma na celu przeciwdziałaniu próbom wymuszania składania oświadczeń o posiadania statusu dużego przedsiębiorcy niezgodnie z prawdą.

  1. Termin płatności w transakcjach, w których dłużnikiem jest podmiot nie będący podmiotem publicznym

W przypadku transakcji, w których dłużnikiem jest podmiot nie będący podmiotem publicznym, ustawodawca zaznaczył wyraźnie, że termin zapłaty określony w umowie nie może przekraczać 60 dni, liczonych od dnia doręczenia dłużnikowi faktury lub rachunku, potwierdzających dostawę towaru lub wykonanie usługi, chyba że strony w umowie wyraźnie ustalą inaczej i pod warunkiem że ustalenie to nie jest rażąco nieuczciwe wobec wierzyciela.

Dodano natomiast, przepis mówiący, że termin zapłaty określony w umowie, w ogóle nie może przekraczać 60 dni, liczonych od dnia doręczenia dłużnikowi faktury lub rachunku, potwierdzających dostawę towaru lub wykonanie usługi, jeżeli dłużnikiem zobowiązanym do zapłaty za towary lub usługi jest duży przedsiębiorca, a wierzycielem jest mikroprzedsiębiorca, mały przedsiębiorca albo średni przedsiębiorca. Wprowadzenie tego przepisu ma na celu wyeliminowanie praktyki, w której duży przedsiębiorca wykorzystując swoją pozycję dominującą, wymusza wydłużone terminy płatności od mniejszych podmiotów, tym samym kredytując swoją działalność kosztem zależnych od niego dostawców.

Powyższe oznacza, że możliwość określenia terminu płatności dłuższego niż 60 dni wystąpi tylko w transakcjach, zawieranych pomiędzy dużymi przedsiębiorcami oraz w transakcjach, w których dłużnikiem odpowiedzialnym za zapłatę jest średni, mały lub mikroprzedsiębiorca.

Podkreślić należy również, że w przypadku gdy strony ustalą harmonogram spełnienia świadczenia pieniężnego w częściach, termin 60 dni stosuje się do zapłaty każdej części świadczenia pieniężnego.

Konsekwencją ustalenia dłuższych terminów płatności niezgodnie z przepisami ustawy jest przyznanie wierzycielowi, który spełnił swoje świadczenie, prawa do naliczania odsetek ustawowych za opóźnienie w transakcjach handlowych już po upływie 60 dni, liczonych od dnia doręczenia dłużnikowi faktury lub rachunku, potwierdzających dostawę towaru lub wykonanie usługi.

Ustawodawca przyznał wierzycielowi również prawo do odstąpienia od umowy albo jej wypowiedzenia, jeżeli termin zapłaty określony w umowie przekracza 120 dni, liczonych od dnia doręczenia dłużnikowi faktury lub rachunku, potwierdzających dostawę towaru lub wykonanie usługi i ustalenie tak odległego terminu jest rażąco nieuczciwe wobec wierzyciela. Skutkiem wypowiedzenia umowy jest postawienie w stan wymagalności świadczenia pieniężnego przysługującego od dłużnika z tytułu już dostarczonych towarów lub wykonanych usług. Roszczenie to stanie się wymagalne w terminie 7 dni od dnia wypowiedzenia umowy. Z uwagi, że ustawodawca nie przewidział okresu wypowiedzenia, przyjąć należy, że staje się ono skuteczne w momencie otrzymania przez dłużnika oświadczenia w taki sposób, iż mógł on się z nim zapoznać.

Termin płatności w transakcjach, w których dłużnikiem jest podmiot publiczny

Nieco odmiennie kształtuje się sytuacja prawna dłużnika będącego podmiotem publicznym, a więc podmiotem wymienionym w art. 3 ust. 1 pkt 1-3a ustawy z dnia 29 stycznia 2004 r. – Prawo zamówień publicznych np. jednostki sektora finansów publicznych.

Termin zapłaty określony w umowie nie będzie mógł przekraczać 30 dni, liczonych od dnia doręczenia dłużnikowi faktury lub rachunku, potwierdzających dostawę towaru lub wykonanie usługi, a w transakcjach handlowych, w których dłużnikiem jest podmiot publiczny będący podmiotem leczniczym, termin ten nie będzie mógł przekraczać 60 dni. Zauważyć więc można, iż ustawodawca skrócił terminy płatności podmiotom publicznym z wyłączeniem podmiotów leczniczych. W przypadku gdy strony ustalą harmonogram spełnienia świadczenia pieniężnego w częściach, termin ten stosuje się do zapłaty każdej części świadczenia pieniężnego.

W przypadku ustalenia w umowie terminu zapłaty dłuższego niż 30 dni, liczonych od dnia doręczenia dłużnikowi faktury lub rachunku, potwierdzających dostawę towaru lub wykonanie usługi, wierzycielowi, który spełnił swoje świadczenie, po upływie 30 dni przysługiwać będzie możliwość naliczania odsetek ustawowych za opóźnienie w transakcjach handlowych. Analogicznie wygląda sytuacja, w której dłużnikiem jest podmiot publiczny będący podmiotem leczniczym, z tymże termin ten jest dłuższy i wynosi 60 dni.

W przypadku gdy nie jest możliwe ustalenie dnia doręczenia faktury lub rachunku potwierdzających dostawę towaru lub wykonanie usługi albo gdy faktura lub rachunek zostały doręczone przed dostawą towaru lub wykonaniem usługi, termin zapłaty będzie liczony od dnia otrzymania przez dłużnika, będącego podmiotem publicznym, towaru lub usługi.

Zmiana zasad ustalenia czy postanowienia umowne rażąco nieuczciwe wobec wierzyciela

 W znowelizowanej ustawie znajdujemy również instrukcje pozwalające na ocenę, czy postanowienia umowne są rażąco nieuczciwe wobec wierzyciela. Oceny tej materii należy dokonywać, biorąc pod uwagę wszystkie okoliczności sprawy, w szczególności:

1) rażące odstępstwa od dobrych praktyk handlowych, które naruszają zasadę działania w dobrej wierze i zasadę rzetelności;

2) właściwość towaru lub usługi, które są przedmiotem transakcji handlowej, w szczególności czas zwykle potrzebny na zbycie towaru przez dłużnika na rzecz osób trzecich, lub

3) dostosowanie harmonogramu dostawy towarów lub wykonania usługi w częściach do harmonogramu spełniania odpowiadających im części świadczenia pieniężnego.

Słusznie postanowiono, że to na dłużniku spoczywać będzie ciężar dowodu, że termin zapłaty dłuższy niż 60 dni, liczonych od dnia doręczenia dłużnikowi faktury lub rachunku, potwierdzających dostawę towaru lub wykonanie usługi, nie jest rażąco nieuczciwy wobec wierzyciela. Ustawodawca wprowadził także swego rodzaju przedawnienie możliwości żądania ustalenia, że termin zapłaty był rażąco nieuczciwy wobec wierzyciela. Wierzyciel będzie mógł wystąpić ze swoim żądaniem przed upływem 3 lat od dnia, w którym nastąpiła zapłata lub w którym zgodnie z ustawą powinna nastąpić zapłata. Podkreślić należy, że zrzeczenie się roszczenia o ustalenie, że termin zapłaty jest rażąco nieuczciwy wobec wierzyciela, jest nieważne.

Zmiana kwoty rekompensaty za odzyskiwanie należności (dotychczas 40 Euro)

 Bez zmian pozostała ogólna zasada stanowiąca, że wierzycielowi, od dnia nabycia uprawnienia do naliczania odsetek ustawowych za opóźnienie w terminach zapłaty w transakcjach handlowych, przysługiwać będzie od dłużnika, bez wezwania, rekompensata za koszty odzyskiwania należności. Zmianie uległa natomiast stawka rekompensaty, która dotychczas wynosiła 40 euro. Od 1 stycznia 2020 r. stawka rekompensaty będzie różna w zależności od wartości świadczenia pieniężnego. Wysokość rekompensaty przedstawiać się będzie więc w następujący sposób:

1) 40 euro – gdy wartość świadczenia pieniężnego nie przekracza 5000 złotych;

2) 70 euro – gdy wartość świadczenia pieniężnego jest wyższa niż 5000 złotych, ale niższa niż 50 000 złotych;

3) 100 euro – gdy wartość świadczenia pieniężnego jest równa lub wyższa od 50 000 złotych.

Tak jak do tej pory, równowartość kwoty rekompensaty, ustalana będzie przy zastosowaniu średniego kursu euro ogłoszonego przez NBP ostatniego dnia roboczego miesiąca poprzedzającego miesiąc, w którym świadczenie pieniężne stało się wymagalne. Dla przykładu, jeśli termin płatności określony na fakturze upływał będzie w dniu 20 stycznia 2020 r., to zastosowanie znajdzie kurs euro z dnia 31 grudnia 2019 r.

Brak możliwości zbycia roszczenia o zapłatę rekompensaty

Ustawodawca postanowił także przeciwdziałać często obserwowanym praktykom nabywania wierzytelności o zapłatę rekompensaty 40 euro, najczęściej od podmiotów ogłaszających upadłość i ich egzekwowania przez podmioty profesjonalnie zajmujące się obrotem wierzytelnościami, nawet w przypadku gdy cedujący wierzytelność nie zgłaszał roszczenia wobec swojego kontrahenta. W związku z tym roszczenia o zapłatę rekompensaty, które stały się wymagalne po 1 stycznia 2020 r. nie będą mogły zostać zbyte.

Sankcja nieważności

 Wskazać należy, że ustawodawca przewidział surową sankcję za naruszenie przepisów znowelizowanej ustawy w postaci nieważności określonych postanowień umownych.

Za nieważne zostaną uznane postanowienia umowy wyłączające lub ograniczające uprawnienia wierzyciela lub obowiązki dłużnika lub mające na celu obejście tych przepisów, tj.:

1) możliwość naliczania odsetek ustawowych (ale nie odsetek ustawowych za opóźnienie w transakcjach handlowych) po upływie 30 dni, liczonych od dnia spełnienia swojego świadczenia i doręczenia dłużnikowi faktury lub rachunku, potwierdzających dostawę towaru lub wykonanie usługi, do dnia zapłaty, ale nie dłużej niż do dnia wymagalności świadczenia pieniężnego, w przypadku gdy zastrzeżony termin płatności jest dłuższy niż 30 dni,

2) możliwość naliczania odsetek przez wierzycielowi, bez wezwania, po upływie 30 dni liczonych od dnia spełnienia przez niego świadczenia, do dnia zapłaty, jeżeli strony transakcji handlowej nie przewidziały w umowie terminu zapłaty,

3) naliczanie odsetek w wysokości niższej niż odsetki ustawowe za opóźnienie w transakcjach handlowych,

4) możliwość naliczania odsetek, po upływie 30 lub 60 dni, liczonych od dnia doręczenia dłużnikowi faktury lub rachunku, potwierdzających dostawę towaru lub wykonanie usługi, jeżeli termin zapłaty został określony w umowie niezgodnie z ustawą, a wierzyciel spełnił swoje świadczenie,

5) naliczenia rekompensaty za odzyskiwanie należności,

6) zasad dotyczących rozliczania świadczeń częściowych,

Zamiast nieważnych postanowień umownych zastosowanie znajdą wprost przepisy ustawy. Podkreślić należy, że także, zawarte przez strony transakcji handlowej umowy niebędące transakcjami handlowymi mające na celu obejście ustawy będą uznawane za nieważne.

Podsumowując, wejście w życie nowelizacji ustawy o terminach zapłaty w transakcjach handlowych wymusza na przedsiębiorcach zrewidowanie przyjętych zasad regulowania należności i większą dbałość o ich regulowanie w terminie.